به قلم: سيدمحسن مهرابي

كارشناس ارشد زبان و ادبيات فارسي

استاد سيدحسن امين (۱۳۲۷) از نويسندگان نام‌آور دانشگاهي در حوزه‌هاي حقوق، ادبيات، تاريخ و عرفان است. قريب نيم قرن حضور مستمر او در عرصه‌هاي مختلف فرهنگي اعم از شاعري، دبيري و سردبيري و انتشار بيش از چهل عنوان كتاب، او را از تعريف بي‌نياز مي‌كند. علاوه بر آن چه نوشته آمد، افتخار درك محضر او، بر آنم مي‌دارد كه امين را مديري بنامم كه كارگاه عملي شيوه‌هاي نوين مديريتي را در گفتار و كردار خود به بهترين شيوه‌ نمايان مي‌سازد.

پروفسور امين در سال‌هاي اخير دست به كاري سترگ زد. تدوين دانشنامه‌ي شعر با تاكيد بر ادبيات معاصر در ايران كه تاكنون چهار مجلد آن به مرحله‌ي نشر رسيده و اميد است كه سه جلد ديگر آن به همت استاد به بازار كتاب ايران گسيل گردد. انتشار جلد اول اين دانشنامه در بهار سال جاري بهانه‌يي شد در نگارش چند سطري در تجليل از مقام او با نگاه به شيوه‌هاي پژوهشي دانشنامه‌ي شعر.

دانشنامه‌ي شعر در ۵۳۶ صفحه‌ي فارسي و انگليسي در شانزده بخش توسط انتشارات دايره ‌المعارف ايران‌شناسي به چاپ رسيده است. بخش‌هاي شانزده گانه‌ي آن عبارتند از: چيستي شعر، فيزيك و متافيزيك شعر، تاريخ و جغرافياي شعر، كاركرد شعر در جامعه، شعر مجاز و شعر غيرمجاز، شعر هنر ملي ايرانيان، جامعه‌شناسي شعر، ادوار شعر فارسي، طبقات شاعران، تاثير جامعه و سياست در شعر، انواع شعر، قالب‌هاي شعر فارسي، سال‌شمار شعر جهان و ايران، كتاب‌شناسي، نمايه و بخش انگليسي.

نويسنده در شيوه‌ي پژوهشي خود به چند روش توجه مي‌نمايد: استفاده از حركت پلكاني و آموزش گام به گام در تعريف مباحث، اشاره به ديدگاه‌هاي گوناگون و استفاده از نظريه‌هاي جديد.

آموزش گام به گام: در آموزش گام به گام و حركت پلكاني دو هدف را مد نظر دارد.

۱- آموزش از مبتدي به عالي: براي نمونه در تعريف شعر از اقسام دو گانه‌ي كلام ياد مي‌كند. در اهميت زبان و كلام به آن جا مي‌رسد كه انسان را موجودي اجتماعي بخواند. حاصل اين اجتماعي‌بودن تعامل با ديگران است. (دانشنامه‌ي شعر، ص۲۳) سپس اضافه مي‌نمايد كه انسان براي اين تعامل به زبان نيازمند است. در تعريف زبان و منشأ آن به ديدگاه‌هاي متون مقدس، فلسفه‌ي يونان و اسلام و كلام اسلامي توجه مي‌كند. (همان، ص ۲۴) او از اين اصل نيز غافل نيست كه زبان در بيان تجربه‌هاي دروني انسان نارسا است. (همان، ص ۲۹) پس به كاركردهاي سه‌گانه‌ي زبان مي‌پردازد و در اين مرحله ادبيات را تعريف مي‌كند. (همان، ص ۳۱) در تعريف ادبيات نيز به ديدگاه‌هاي نظريه‌پردازاني چون عنصرالمعالي، ماريو و ارگاس يوسا و سيحون روبووار اشاره مي‌كند. (همان، ص ۳۲)

نمونه‌ي ديگر از اين شيوه‌ي آموزش را در بخش طبقات شاعران مي‌بينيم. نويسنده در نخستين مرحله، مراد و مقصود از طبقه را بيان مي‌كند، سپس انواع طبقه و پس از آن انواع دانش اعم از عقلي و نقلي را شرح مي‌دهد. مرحله‌ي چهار علم شناخت طبقات (علم رجال) است كه پيش از معرفي كتاب‌هاي طبقات‌الشعرا به عربي و فارسي قرار مي‌گيرد. با توجه به ميزان پرداخت شاعر و شخص به شعر، اعم از تفنن و حرفه، طبقات شعرا در ايران را معرفي مي‌نمايد. (همان، ص ۲۹۷) بررسي طبقات شعراي فارسي‌زبان با توجه به وزن، سبك، محتوا، مكتب، جهان‌بيني (ديني، سياسي، اجتماعي) (همان، ص ۲۹۹)، قالب شعر، زمان، مكان، قوم و آيين (همان، ص ۳۰۱) بحث نهايي در اين قسمت است.

۲- اثبات مفاهيم: در بخش شعر، هنر ملي ايرانيان است با حركات پلكاني اين فرض را به حكم تبديل مي‌كند. در مرحله‌ي اول بيان مي‌شود كه شعر هنر است و شاعر هنرمند، سپس فرهنگ و مليت ايران تعريف مي‌گردد. باز نمودن رابطه‌ي بين شعر و موسيقي، رسيدن به نتيجه‌ي نهايي‌ست كه شعر هنر ملي ما ايرانيان تلقي مي‌گردد. (همان، ص ۱۸۱ به بعد) چرايي اين مطلب نيز در بخش جامعه‌شناسي شعر با ديدي فراخ و فراگير پاسخ داده مي‌شود. (همان، ص ۲۰۱)

بيان ديدگاه‌هاي گوناگون: يكي ديگر از شيوه‌هاي پژوهشي پژوهشگر در اين دانشنامه، بيان ديدگاه‌هاي گوناگون نظريه‌پردازان و منتقدان در زمان‌ها و مكان‌هاي مختلف است. براي نمونه در تعريف شعر علاوه بر بررسي ديدگاه‌هاي مولانا، ارسطو، فرويد و… توجهي خاص به منظرهاي ادبي، فلسفي و منطقي شعر و ديدگاه‌هاي كانت، هگل، شيلر، فيلسوفان يونان باستان و سلمان و… دارد. (همان، ص ۳۶) و در دو بخش مجزا، ديدگاه شاعران و منتقدان غربي و شرقي گذشته و معاصر را نيز بررسي مي‌كند. (همان، ص ۴۱ و ۴۲) در بخش دوم نيز (فيزيك و متافيزيك شعر) از بيان ديدگاه‌هاي مختلف مانند فارابي فيلسوف، استفان مالارمه، سورئال، ابن‌عربي و ابوسعيد ابوالخير عارف، فرويد و ويليام جيمز روان‌شناس (همان، ص ۵۵ تا ۶۲) و شاعراني چون سعدي، فردوسي، نظامي و عطار غافل نيست. توجه او به شعر در غرب (همان، ص ۸۶ تا ۹۱) شعر در شرق و ايران (همان ص ۹۱ تا ۹۹)، شعر عرب، چين، ژاپن، هند و آوردن نمونه‌هاي از كهن‌ترين اشعار جهان (همان، ص ۱۰۳) بررسي نگاه فلسفه به شعر (همان، ص ۱۲۵)، نگاه دين به شعر (همان، ص ۱۲۹) نگاه سياست به شعر (همان، ص ۱۳۷) و بيان موافقت‌ها و مخالفت‌ها با شعر از ديدگاه‌هاي فلسفه‌ي يونان، اسلام، ايران و ادبيات كلاسيك و معاصر از ديگر نمونه‌هاي بحث‌هاي كامل در كتاب است.

بيان ديدگاه‌ها و نظريه‌هاي معاصر

كساني كه با شعر امين آشنايي داشته باشند او را شاعري كهن‌سرا با زباني خراساني مي‌دانند. خود او نيز بر اين عقيده اذعان دارد و به آن افتخار مي‌كند.۱ اما اين امر دليلي بر بيگانگي او با شعر جديد و نظريه‌هاي ادبي معاصر نيست. پرداختن او به مبحث هنر براي هنر (همان، ص ۱۱۵) هنر براي جامعه (همان، ص ۱۱۹) توجه به فيزيك و متافيزيك شعر (همان، ص ۵۵) دليلي بر اين مدعاست. او در معرفي واژه‌ي شعر، بحثي جديد را در ريشه‌يابي واژه‌هاي شعر، شير و شر پيش مي‌كشد. (همان، ص ۳۳) در باب سبك‌ها و انواع شعر، نمونه‌هايي خواندني از ادب معاصر مي‌آورد. مثلاً براي شعر حماسي، از آرش سروده‌ي سياوش كسرايي (همان، ص ۳۵۶)، شعر غنايي، انگور از نادر نادرپور (همان، ص ۳۶۵)، شعر حماسي تعليمي از كوروش پايه‌گذار حقوق بشر حسن امين (همان، ص ۳۶۷)، شعر طنز از مرد و مركب اخوان ثالث (همان، ص ۳۷۴)، شعر سياسي از حسن امين (همان، ص ۳۸۳)، اخوانيه از ابوالقاسم حبيب‌اللهي (نويد) و محمود فرخ (همان، ص ۳۸۷) بخش‌هايي را ذكر مي‌كند كه از آشنايي او با ادب معاصر و نقد ادبي نو خبر مي‌دهند.

سال‌شمار شعر جهان و ايران

يكي از بخش‌هاي خواندني اين دانشنامه، بخش سال‌شمار شعر جهان و ايران در ۲۶ صفحه و چهار بخش «پيش از ميلاد»، «ميلادي»، «هجري قمري» و «هجري شمسي»‌ است كه در نظر كلي از سال ۳۲۰۰ پيش از ميلاد يعني سرايش گيلگمش آغاز و با وفات يدالله بهزاد كرمانشاهي در ۱۳۸۶ شمسي خاتمه مي‌يابد. نكته‌ي قابل توجه و تأسف‌انگيز در اين سال‌شمار اين است كه در نيم قرن اخير بخش هجري شمسي بيش‌تر با وفات شاعران و نام‌آ‌وران روبه‌رو هستيم تا ميلاد چهره‌هاي جديد و آينده‌دار كه علاقه‌مندان به ادبيات را به تأمل وامي‌دارد.

بحثي كلي در باب سياست در شعر:

حسن ختام كلام را به نمودن فهرست بخش سياست در شعر اختصاص مي‌دهيم.

نويسنده‌ در اين بخش ابتدا در بياني كه از ديدگاه زماني پلكاني مي‌نمايد، به اثبات تاثير سياست در شعر مي‌پردازد. اين مبحث از مدح و هجاي طاهريان و صفاريان آغاز شده (همان، ص ۳۰۵) به عصر صفوي و زنديه مي‌رسد. (همان، ص ۳۰۹) در اين ميان از عقايد منتقداني چون نظامي عروضي در باب سياست در شعر نيز سخن مي‌گويد. (همان، ص ۳۰۶) و نمونه‌هايي كافي مي‌آورد. اما از آن‌جا كه مبحث كلي دانشنامه به‌ويژه در جلدهاي آتي، ادب معاصر فارسي مي‌باشد، نمونه‌هاي بيش‌تر را به شعر قاجاريه و مشروطه تاكنون اختصاص مي‌دهد كه سرفصل آنها به اختصار ذكر مي‌شود.

شكست ايران از روسيه و قرارداد تركمانچاي از قائم‌مقام (همان، ص ۳۱۹)، جنگ ايران و روس از فتحعلي‌خان صبا (همان، ص ۳۲۰) و مجمر اصفهاني (همان، ص ۳۲۱)، جنبش تنباكو از طرب اصفهاني (همان، ص ۳۲۲) قتل ناصرالدين‌شاه از اديب الممالك (همان، ص ۳۲۳)، تاثير مشروطيت بر ادبيات (همان، ص ۳۲۳)، دوره استبداد صغير و فتح تهران از عارف (همان، ص ۳۲۵)، به توپ بستن آستان قدس از بدايع‌نگار و سالك سبزواري (همان، ص ۳۲۵)، معاهده‌ي روس و انگليس براي نفوذ در ايران با اديب نيشابوري و ميرزاده‌ي عشقي (همان، ص ۳۶۶)، سروده‌هاي وطني از اديب‌الممالك و شيخ‌الرييس افسر (همان، ص ۳۲۶)، اشعار بلشويكي از عارف، فرخي، حبيب يغمايي (همان، ص ۳۲۷)، مدح سيد ضيا و رضاخان از عارف، ايرج و بهار (همان، ص ۳۲۷)، قيام محمدتقي‌خان از امين‌الشريعه‌ي سبزواري (همان، ص ۳۲۸)، جمهوري‌خواهي رضاشاه از بهار، تقي رفعت و عشقي (همان، ص ۳۲۸)، كشتار مسجد گوهرشاد از فردوس فراهاني (همان، ص ۳۲۸)، اشغال ايران توسط متفقين از محمد قاضي (همان، ص ۳۲۹)، شعر كارگري از لاهوتي (همان، ص ۳۳۰)، شعر كمونيستي از هوشنگ ايراني (همان، ص ۲۳۱)، غائله‌ي آذربايجان از شهريار، دكتر رياحي و بسيج خلخالي (همان، ص ۳۳۱)، نهضت مصدق با آثاري از توللي (همان، ص ۳۳۲)، ترور منصور و تيمور بختيار از كاظم پزشكي (همان، ص ۳۲۳ و ۳۳۶)، تاج‌گذاري محمدرضاشاه از رياضي يزدي (همان، ص ۳۳۵)، جدايي بحرين از ايران از فريدون ضرغامي (همان، ص ۳۲۵)، بازگشت آيت‌‌الله خميني و مدح او از قيصر امين‌پور (همان، ص ۳۳۸)، اخوان (همان، ص ۳۴۰)، مهرداد اوستا (همان، ص ۳۴۲)، كسرايي (همان، ص ۳۴۵)، منصور اوجي (همان، ص ۳۴۶)، مدح هاشمي رفسنجاني از شهريار (همان، ص ۳۳۸)، جمعه‌ي سياه از مشيري (همان، ص ۳۴۱)، انقلاب از سايه (همان، ص ۳۴۱)، مدح شهدا از اديب برومند (همان، ص ۳۴۵)، شعر جنگ و مقاومت از  اخوان، شهريار، اوستا، سبزواري، مرداني، معلم، عبدالملكيان، بهزاد (همان، ص ۳۵۰).

به هر روي دانشنامه‌ي شعر كه مباحث كلي و جزيي در زمينه‌ي ادبيات فارسي را در برمي‌گيرد، كتابي‌ست كه مي‌تواند به عنوان يك مرجع و پايه در تحقيقات ادبي به‌كار آيد. ويژگي اول يك منتقد بي‌طرفي در نقد است، اين را استاد امين كه خود سال‌ها در كسوت قضا، عدالت را برقرار كرده، بهتر از هر كسي مي‌داند. راقم اين سطور بسيار تلاش نمود تا در نگارش اين يادداشت از هرگونه نگاه جانب‌دارانه برحذر باشد. اميدوارم كه در اين راه تلاشي بي‌ثمر انجام نداده باشم. هرچند نمي‌شود چيزي از استاد امين نوشت و فضايل اخلاقي و انساني او را ناديده انگاشت. به‌هر حال اين يادداشت تجليلي است از يك شاگرد به استادي مهربان كه در همه‌ي لحظات زندگي درس انسانيت مي‌آموزد.

پي‌نوشت‌

۱- او در قصيده‌ي كوروش پايه‌گذار حقوق بشر مي‌سرايد:

اگر به سبك خراسانيان سخن گويد                   مگير خرده كه از مردم خراسان بود